Meditatie Augustus 2019

 Als kleine vensters op de eeuwigheid 

Sedert een viertal jaren woon ik in de pastorie van de katholieke kerk aan het Eiland in Hasselt. Sommige Hasseltsen vragen zich af, hoe dat statige huis uit 1933 met zijn stralende zwarte geglazuurde dakpannen er van binnen uitziet. Nieuwsgierig?
Maak dan eens een afspraak en kom binnen, de koffie (Senseo) of thee (met koek) staan voor u klaar. Wat de bezoekers veelal opvalt, is mijn collectie iconen, met eigeel en kleurstoffen geschilderde afbeeldingen van voornamelijk personen.
Het Griekse woord ‘eikoon’ betekent afbeelding of gelijkenis. Iconenschilderingen in kerken zijn gestileerde voorstellingen van personen, van heiligen en van legenden rond met name de geboorte van Onze Lieve Heer.
De voorstellingen zijn op massief houten panelen geschilderd, maar ook het grote fresco van Christoffel in de Grote of Stephanuskerk van Hasselt is in feite een icoon. De icoonschilder wil letterlijk en figuurlijk een beeld geven van de spirituele wereld. Vroeger werden kloosterlingen na een lange opleiding ingewijd als icoonschilders.
Nu is het in principe als meditatiebeoefening voor velen binnen handbereik.
De voorstellingen op het icoon komen als beeldtaal uit het Oude en Nieuwe testament. Ze verwijzen naar een hogere en eeuwige waarheid en worden daarom vooral in de Oosterse kerken vereert.
Bij oude authentieke liturgievormen, zoals in Russisch- en Grieks orthodoxe kerken, is het beeld minstens zo belangrijk als het woord, van het zingen van gebeden of van de bijzondere Byzantijnse muziek. Men zegt daarom wel, dat een icoon door de schilder wordt ‘geschreven’. Als je met een bepaalde intentie, bijvoorbeeld vanuit de Russische Orthodoxe traditie, iconen gaat schilderen, dan wordt de icoon ook ingewijd. Maanden geleden volgde ik een cursus icoon schilderen in Zwolle. Voorheen was ik alleen maar in staat om met van die harkhandjes een poppetje te tekenen. Onder leiding van de docente Liesbeth Smulders, kwam een groepje van veertien cursisten al weken op dinsdagen samen om het oude ambacht van het icoon schrijven (schrijven in het Russisch is hetzelfde woord als schilderen) te leren; om kleuren te mengen in eigeel, om te leren met bladgoud om te gaan, maar eerst om de lindehouten plank te prepareren, een intensief werk, dat alleen al acht uur van schuren en lijmen van verschillende lagen kost. Dan kies je een voorbeeld om na te schilderen, waarbij onze docente opmerkte, dat wij daar niet veel tijd aan moesten spenderen: ‘Jij kiest niet voor een icoon, maar de afbeelding kiest jou’, zei ze.
Alhoewel ik in beginsel deze opmerking wat zweverig vond, gaven de cursisten haar achteraf gelijk, want de keuze was bij de deelnemers snel gemaakt. Na linnen en acht krijtlagen op een lindehouten plank aangebracht te hebben, was ik gaan tekenen, om vervolgens kleurstoffen te mengen in het eigeel.
De icoonschilder brengt eerst donkere kleuren aan, telkens wordt de volgende laag lichter en lichter. Alleen al het gezicht dat ik momenteel schilder heeft al twintig kleurlagen gekregen en het is nog niet naar mijn zin. We schilderden dus vanuit de donkerte naar het licht, laag voor laag, steeds lichter en lichter. Want iconen maken voelbaar en zichtbaar, wat onzichtbaar is. Het bladgoud van het aureool zit goed vast en langzaam lijkt er licht in de donkerte van de gezichten te komen. Het allerlaatste is de donkerrode rand die maakt, dat het er uitziet als een fotolijst, als een venster. Inderdaad, iconen zijn als vensters op de eeuwigheid, verstilde afbeeldingen van hen, die de Eeuwige van aangezicht tot aangezicht mogen aanschouwen. Ze zijn de zwijgzame vertolkers van het verlangen van een ieder die Christus belijdt. Die Ene die wij belijden en zo boeiend is, dat tijd voor hen die daar zijn er niet meer toe doet en eeuwig is geworden.
Mocht u dus weer eens een kerstkaart ontvangen met zo’n afbeelding, moge het ook dan ook voor u een hoopvol venstertje zijn. Nu weet u nog steeds niet welke icoon ik (na) schilder, des temeer reden om eens langs te komen en te komen zien wat mensenhanden kunnen maken, het adres is u nu bekend – Eiland 24.

Theo van der Sman – em. pastoor te Hasselt.